Środa, 8 luty 2012 r. Patroni dnia: Św. Hieronim Emiliani, imieniny: Sebastiana
2007-11-23
Stanisław Estreicher
Istota konserwatyzmu
VIII
Konserwatyzm, którego najgłębszą treść pojmuję jako wyznaczenie społeczeństwu za cel doskonalenia rodzaju ludzkiego w przeciwstawieniu do liberalnej i socjalistycznej teorji eudajmonizmu jednostkowego - konserwatyzm nie może być równoznaczny ze stagnacją, tem mniej z reakcją. Musi uznawać, że zmiany w życiu społecznem są nietylko pożądane, ale nawet konieczne. Dążyć powinien do reform, których zadaniem jest usunąć to wszystko, co rodzajowi ludzkiemu przeszkadza się doskonalić, co jest niezgodne z etyką, z poczuciem sprawiedliwości i równości wszystkich członków społeczeństwa w obliczu celu ostatecznego. Prawdziwy konserwatysta powinien być gorącym zwolennikiem reform socjalnych i nie znajdować dla niego szrank w istnieniu poprzednich przywilejów. Ale właśnie dlatego, aby te reformy były skuteczne i z istotą społeczeństwa zgodne, musi żądać, aby były ewolucyjne. Reformy wysnute z głowy ideologów choćby najszlachetniejszych, z głowy Gracchów, Savonarolów, Rousseau'ów, Saint-Simonów, okazywały się zawsze przedwczesne i nieskuteczne - a jeśli je społeczeństwu wbrew jego woli i wbrew dojrzałości dusz ludzkich narzucono, przynosiły mu nieszczęście. Robespierre był wykonawcą utopji Rousseau'a, Lenin Marxa. Obaj myśliciele byli ideologami, nie uwzględniającymi istotnych faktów i skłonnymi do eksperymentowania. Wielki talent mężów stanu konserwatywnych, zwłaszcza angielskich, polegał właśnie na tem, aby popierać całą duszą dzieło reform społecznych, a nie popaść nigdy przytem w eksperymentujący radykalizm. Kto weń popadnie, społeczeństwo cofa, ale nie doskonali.
Ceniąc nader wysoko dwa węzły społeczne, tj. jedność wyznaniową i narodową, jest konserwatyzm przeciwny narzucaniu ich sumieniom ludzkim sposobami radykalnemi: fanatyzmem i szowinizmem. Jak zawsze tak i w tych razach radykalizm działa na dłuższą metę hamująco, a do celu dochodzi - jak doświadczenie okazało - tolerancja i równouprawnienie wobec innych narodów. Mężowie stanu konserwatywni i pisarze konserwatywni głosili też zawsze potrzebę tego rodzaju polityki w rzeczach wiary i narodowości; o ile tylko chcieli być w zgodzie z naczelnem pojęciem, że rozwoju społecznego gwałtem narzucać nie można, bo to jest rozwój ewolucyjny, organicznemu podobny.
IX
Wreszcie pragnę jeszcze dodać dwie rzeczy, choć one rozumieją się same przez się. Między ludźmi przyznającymi się do konserwatyzmu są źli i dobrzy, rozumni i głupi, utalentowani i niezdolni, popędliwi i powolni. Konserwatyzm sam nikomu przywileju na rozum, na talent i na cnotę nie daje. A rozum, talent i cnota polegają na tem, aby zasadnicze podstawy programu przystosowywać do potrzeb chwili bieżącej, obierając najlepsze w danej chwili taktyczne środki, aby do urzeczywistnienia zasad się zbliżyć.
Jeśli rozum, talent i poczucie uczciwości politycznej zawiodą, konserwatyzm przeradza się we wstecznictwo, staje się plagą i ruiną społeczeństwa. Wtedy przychodzi do głosu antyteza konserwatyzmu: radykalizm i rewolucja. Im powierza Opatrzność dzieło wstrząśnięcia spróchniałym gmachem. Spełniają się Mickiewiczowskie słowa, iż Bóg daje wówczas władzę w ręce złego ducha; spełnia się Słowackiego przestroga, iż myśl Boża zjawia się czasem we krwi i przez Mongołów. Winę ponosi wówczas nie kto inny, jak konserwatyzm, który ewolucję zaniedbał a przez to wywołał złowrogi fakt Rewolucji, burzącej wszystko ponad istotną potrzebę społeczeństwa. Na tej groźbie wykonywanej przez radykalizm polega społeczna rola i uprawnienie radykalizmu. Społeczeństwo, które ma liczną i rozumną grupę ludzi myślących konserwatywnie, takie społeczeństwo, ale tylko takie, może się radykalizmu nie obawiać.
Przypisy:
1. „non facit saltus” (łac.) – nie czyni skoków
2. (S-i), Nieco o konserwatyzmie, „Nowa Reforma” nr 271, Kraków 25.XI.1926 r.
Artykuł pierwotnie ukazał się w 1926 r. w „Czasie”. Cyt. za: Biblioteka Konserwatystów, t. I, Warszawa 1991
Zapraszamy na nasze strony
© 2002-2007 SKCh im. Ks. Piotra Skargi,
ul. Augustiańska 28, 31-064 Kraków,
e-mail: skch@piotrskarga.pl
ul. Augustiańska 28, 31-064 Kraków,
e-mail: skch@piotrskarga.pl